Πρόσφατα άρχισα να αναρωτιέμαι για την ευθύνη που έχει το σχολείο στο κτίσιμο της κοινωνίας του αύριο.
Θυμάμαι το σχολείο, σε μεγάλο βαθμό, να αδιαφορεί για την προσωπικότητα, τον χαρακτήρα και τη συμπεριφορά των μαθητών, ρίχνοντας την ευθύνη σχεδόν αποκλειστικά στο οικογενειακό περιβάλλον και στα εξωσχολικά ερεθίσματα. Είναι όμως πράγματι έτσι; Μπορεί το σχολείο να αξιοποιήσει την επαφή που έχει με τον μαθητή και να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση αξιών και ηθικής στάσης ζωής;
Το 2025, η εικόνα της ανήλικης παραβατικότητας στην Ελλάδα δεν αποτυπώνεται μόνο σε «περιστατικά», αλλά και σε αριθμούς. Σε σύγκριση με το 2024, οι υποθέσεις ανηλίκων για κατοχή ή διακίνηση ναρκωτικών αυξήθηκαν από 865 σε 923, ενώ οι ανήλικοι κατηγορούμενοι από 1.028 σε 1.129. Παράλληλα, παρατηρούνται ανησυχητικές αυξήσεις σε βαριές μορφές βίας, όπως οι υποθέσεις «σωματικής βλάβης αδύναμων ατόμων» (65 → 225). Την ίδια στιγμή, σε επίπεδο συνολικών μετρήσεων για την περίοδο Ιανουαρίου–Νοεμβρίου 2025 καταγράφεται μείωση σε σχέση με την προηγούμενη χρονιά, κάτι που δείχνει ότι το ζήτημα δεν είναι μόνο το «πόσο», αλλά και το «τι είδους» βία και παραβατικότητα βλέπουμε.
Σημείωση: δικογραφίες και συλλήψεις δεν ταυτίζονται με καταδίκες, όμως αποτυπώνουν τάσεις που αξίζει να συζητάμε σοβαρά, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛ.ΑΣ. όπως παρουσιάστηκαν σε ρεπορτάζ της “Καθημερινής”.
Με αφορμή τα στοιχεία αυτά, είναι ώρα να μιλήσουμε σοβαρά για τον ρόλο του σχολείου. Μπορούμε να οραματιζόμαστε την κοινωνία του αύριο, αν δεν αφιερώνουμε ούτε μία ώρα την εβδομάδα στη διαμόρφωση αξιών και συμπεριφοράς;
Το σχολείο συχνά τιμωρεί, απομονώνοντας τους μαθητές που δημιουργούν το «πρόβλημα», αδιαφορώντας για την πηγή του και νίπτοντας τα χέρια του, αποποιούμενο ουσιαστικά κάθε δική του ευθύνη. Είναι όμως αυτό ο σωστός δρόμος; Είναι πράγματι μηδενική η ευθύνη του σχολείου;
Μέσα από αυτό το άρθρο θέλω να προτείνω τη δημιουργία ενός υποχρεωτικού μαθήματος, το οποίο θα διδάσκεται σε όλα τα σχολικά έτη, τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα.
Έχουμε αναρωτηθεί πόση νεανική παραβατικότητα θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί αν στο σχολείο υπήρχε ένα οργανωμένο μάθημα Ηθικής; Ένα μάθημα διαλόγου, όπου οι μαθητές θα συζητούσαν προβλήματα, θα αντάλλασσαν απόψεις, θα άκουγαν τα αγόρια τις κοπέλες και οι κοπέλες τα αγόρια, προσπαθώντας να κατανοήσουν τον συναισθηματικό κόσμο του άλλου. Ένα πλαίσιο στο οποίο ο εκπαιδευτικός δεν θα «κήρυττε», αλλά θα καθοδηγούσε τη συζήτηση, βοηθώντας τα παιδιά να κατανοήσουν αξίες, όρια και συνέπειες, αλλά και να εντοπίσουν έγκαιρα δυσκολίες που ίσως αντιμετωπίζουν.
Το μάθημα θα μπορούσε να υλοποιείται από εκπαιδευτικούς με σχετική επιμόρφωση (π.χ. καθηγητές κοινωνικών επιστημών), σε συνεργασία με τον σχολικό ψυχολόγο όπου υπάρχει, ώστε να υπάρχει πλαίσιο, μέθοδος και συνέπεια. Ο στόχος δεν είναι να “κρίνει” τα παιδιά, αλλά να καλλιεργεί δεξιότητες διαλόγου, ενσυναίσθησης και υπεύθυνων επιλογών.
Και για να είμαι σαφής: δεν μιλάω για ένα ακόμη θεωρητικό μάθημα τύπου “κανόνες και αποστήθιση”. Μιλάω για βιωματικό διάλογο πάνω σε πραγματικά διλήμματα της καθημερινότητας, μέσα και έξω από το διαδίκτυο.
Μία σχολική ώρα την εβδομάδα θα μπορούσε να αλλάξει σημαντικά την εικόνα της κοινωνίας του αύριο. Η ευθύνη της οικογένειας είναι αναμφίβολα μεγάλη, όμως αυτό δεν σημαίνει ότι το σχολείο δεν οφείλει να αξιοποιήσει την ευκαιρία της καθημερινής επαφής με τον μαθητή για να συμβάλει στη διαμόρφωση συμπεριφοράς και αξιών. Δεν είναι όλα τα οικογενειακά περιβάλλοντα ίδια ούτε έχουν πάντα τον χρόνο, τα εργαλεία ή τις συνθήκες για να στηρίξουν ουσιαστικά το παιδί.
Το σχολείο δεν μπορεί και δεν πρέπει να αντικαταστήσει την οικογένεια. Μπορεί όμως να συμπληρώσει τον ρόλο της, προσθέτοντας στην ακαδημαϊκή εκπαίδευση και την εκπαίδευση του χαρακτήρα.
Ένας μαθητής περνά πάνω από 12.000 ώρες της ζωής του στο σχολείο. Αν μέσα σε αυτόν τον χρόνο δεν υπάρχει ούτε μία οργανωμένη ώρα για συζήτηση αξιών, ορίων και ηθικών διλημμάτων, τότε δεν πρόκειται για έλλειψη χρόνου, αλλά για επιλογή.
Οραματίζομαι έναν κόσμο όπου η ηθική θα αποτελεί οδηγό πίσω από τις πράξεις των ανθρώπων. Έναν κόσμο με περισσότερη ενσυναίσθηση και κατανόηση. Για να μπορέσω όμως να ελπίζω δυνατά στη δημιουργία αυτού του κόσμου, πρέπει όλοι να αρχίσουν να αναλαμβάνουν την ευθύνη και να επενδύουν λίγο από τον χρόνο τους στη δημιουργία του.
